Andrew Crumey: «Το μυθιστόρημα δεν δίνει μονοδιάστατες απαντήσεις»

Συνέντευξη με τον Άντριου Κρούμυ. "The books' journal", τχ. 34 Αύγουστος 2013. 

Η συζήτηση που έκανα με τον Αντριου Κρούμυ έγινε στα πλαίσια της 10^ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης. Μεταφραστικά βοήθησε ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος.

Τον κατατάσσουν στην περιοχή του μεταμοντερνισμού, κάνουν λόγο για «μαθηματική λογοτεχνία», αλλά ο βρετανός συγγραφέας Άντριου Κρούμυ πάντα προσπαθεί να διαψεύδει τις εύκολες κατηγοριοποιήσεις της κριτικής. «Τα περισσότερα πράγματα που οι κριτικοί αντιλαμβάνονται ως μεταμοντέρνα στο έργο μου, τα συναντάμε ήδη στον Ντιντερό, στον Θερβάντες, στον Λώρενς Στερν», δηλώνει, μεταξύ άλλων, στη συνέντευξη που παραχώρησε με την ευκαιρία της παρουσίας του στην Ελλάδα, στην πρόσφατη Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης.

Ο  βρετανός πεζογράφος Άντριου Κρούμυ, ένας από τους βασικούς εισηγητές του μεταμοντερνισμού στη βρετανική λογοτεχνία,  είναι γνωστός στο ελληνικό κοινό, αφού έχουν μεταφραστεί όλα τα βιβλία του. Ήταν προσκεκλημένος της 10^ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης όπου τον συναντήσαμε για τη συνέντευξη που ακολουθεί. Συνομιλήσαμε για το τελευταίο βιβλίο του,  The Secret Knowledge- ταυτόσημο στον τίτλο με ένα πρόσφατο, πολυσυζητημένο στην Αμερική, βιβλίο του Ντέηβιντ Μάμετ, μόλις κυκλοφόρησε στη χώρα του-,  καθώς και για το ρόλο του  μυθιστορήματος και της λογοτεχνίας. Η χρησιμότητα των μαθηματικών και η αλήθεια του καλλιτέχνη, ο μεταμοντερνισμός και η θέση του έργου του μέσα σ’ αυτό το αισθητικό ρεύμα ήταν μερικά ακόμα σημεία γύρω από τα οποία περιστράφηκε η συζήτησή μας. Ο ρατσισμός, η διάχυση του ανορθολογισμού και η σημερινή επικαιρότητα του Διαφωτισμού είναι, περίπου, απαραίτητο συμπλήρωμα τέτοιων συζητήσεων.

Ο Άντριου Κρούμυ γεννήθηκε στη Γλασκώβη. Σπούδασε μαθηματικά και θεωρητική φυσική, ενώ ήταν για χρόνια λογοτεχνικός συντάκτης στην εφημερίδα Scotland on Sunday. Από το πρώτο του μυθιστόρημα Μουσική σε ξένη γλώσσα (1994), με το οποίο απέσπασε το  Saltire First Book Award, έδειξε την πρωτοτυπία του στην αφήγηση και  μια ιδιαίτερη  εφευρετικότητα για τη δομή του μυθιστορήματος.   Στο Πφιτς, το οποίο ανακηρύχτηκε από τον «Observer» και τους «Νew York Times» καλύτερο βιβλίο της χρονιάς για το 1995, συναντάμε τα περισσότερα γνωρίσματα τα οποία μπορούν θεωρηθούν καταστατικές συντεταγμένες της μεταμοντέρνας συνθήκης: αμφισβήτηση του γνωστικού υποκειμένου, επινόηση της πραγματικότητας, μείξη των ειδών και παιχνίδι των μορφών, αυτοαναφορικότητα και εικονική πραγματικότητα.

Κινούμενος μακράν του ρεαλισμού, υπονομεύει τις αφηγηματικές συμβάσεις. Το βιβλίο μέσα στο βιβλίο, τα πολλαπλά υποκείμενα της γραφής, ως τεχνικές, δημιουργούν ένα παιχνίδι αντικριστών κατόπτρων. Έτσι συνειδητοποιούνται τα όρια της αφήγησης, η αδυναμία να «κυκλώσει» αποτελεσματικά τον πραγματικό κόσμο των βιωμάτων. Η ετικέτα του μεταμοντέρνου, όπως και κάθε αισθητικό ρεύμα, δεν καθαγιάζει ούτε δίνει πιστοποιητικά εγγυημένης αναγνωστικής απόλαυσης. Τα  βιβλία του Κρούμυ είναι ενδιαφέροντα  γιατί ο ίδιος κατορθώνει να ισορροπεί χρησιμοποιώντας στοιχεία από την παράδοση και ταυτόχρονα δοκιμάζοντας τολμηρές ελευθερίες σε ένα διαρκές παιχνίδι των μορφών. Ελευθερίες που έλκουν την καταγωγή τους από το «πρώτο ημίχρονο» του μυθιστορήματος, όπως το αποκαλεί ο Μίλαν Κούντερα, όταν από το είδος απουσίαζε ακόμη το πνεύμα του σοβαρού και η επιταγή της αληθοφάνειας. «Τα περισσότερα πράγματα που οι κριτικοί αντιλαμβάνονται ως μεταμοντέρνα στο έργο μου, τα συναντάμε ήδη στον Ντιντερό, στον Θερβάντες, στον Λώρενς Στερν» επισημαίνει ο Κρούμυ.

                               

Στο Sputnik Caledonia (2008) μεταφερόμαστε στη (φανταστική) Λαϊκή Δημοκρατία της Βρετανίας, όπου  μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έχει επικρατήσει το Κομμουνιστικό Κόμμα. Οι πολλαπλές πραγματικότητες είναι μια επαναλαμβανόμενη υπόθεση στα έργα του, που επανέρχεται στη Μουσική σε ξένη γλώσσα, στο Μόμπιους Ντικ (2004) αλλά και στην Αρχή του Ντ’ Αλαμπέρ (1996). Η δημιουργία φανταστικών κόσμων, οι διερωτήσεις για το αν η τυχαιότητα ή το πεπρωμένο διαμορφώνουν την  Ιστορία είναι βασικά χαρακτηριστικά των μυθιστορημάτων του, που προτιμά να τα ονομάζει φιλοσοφικά μυστήρια.  Πίσω απ’ αυτά  βρίσκεται η θεωρία των παράλληλων κόσμων του Hugh Everett  για την ερμηνεία της κβαντομηχανικής, η οποία συναντά τον «Κήπο με τα διακλαδωτά μονοπάτια» του Μπόρχες.  Έτσι, το  μυθιστόρημα γίνεται η κοίτη μέσα στην οποία συγκλίνουν ο φιλοσοφικός στοχασμός, η επιστημονική φαντασία,  λογοτεχνικά είδη όπως το θρίλερ ή το πικαρέσκ και ποικίλες φωνές από την ιστορία της λογοτεχνίας.  Το βιβλία του Κορύμυ ,έτσι, μοιάζουν   να συνομιλούν με τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες, τον Ζακ το Μοιρολάτρη του Ντιντερό μέχρι τον Ίταλο Καλβίνο, τον Κάφκα και τον Μπόρχες, οι οποίοι επανέρχονται επίμονα στις σελίδες του.

Με το Secret Knowledge (που κυκλοφόρησε στις 19.07.2013) ο Άντριου Κρούμυ υπόσχεται στους αναγνώστες ένα πιο σκοτεινό και πολιτικό μυθιστόρημα. Διαδηλωτές, αγκιτάτορες και πρόσφυγες του Ολοκαυτώματος μαζί με καλλιτέχνες και επιχειρηματίες συνθέτουν ένα ερεθιστικό σκηνικό στη σημερινή εποχής της λιτότητας.

-Στην Ελλάδα υπάρχει ένα σταθερό αναγνωστικό κοινό για τα βιβλία σας. Θα θέλατε να μας πείτε λίγα πράγματα για το καινούργιο σας μυθιστόρημα, The Secret Knowledge, που κυκλοφόρησε στα αγγλικά;

Andrew Crumey

Μεταμοντέρνα ρητορική και φιλολογικές πλεκτάνες

Πφιτς
Μετάφραση. - επίμετρο: Αχιλλέας Κυριακίδης
Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2003 σ. 232,

Ένας ηγεμόνας του 18^ου αιώνα αποφασίζει να κερδίσει την αθανασία αφιερώνοντας τη ζωή του στην επινόηση φανταστικών πόλεων. Πόλεις εικονικές, έργα των χαρτογράφων και των βιογράφων, μνημεία ιδεών με μια αδιανόητη τελειότητα. Έτσι το μυθιστόρημα Πφιτς, το οποίο ανακηρύχτηκε καλύτερο βιβλίο της χρονιάς για το 1995 από τον «Observer» και τους «Νew York Times», μας εισάγει σε μια καφκική ατμόσφαιρα όπου η μυθοπλασία εισχωρεί στην πραγματικότητα και σε μια πορεία διακειμενικών αναφορών.

Ο Άντριου Κρούμεϊ γεννήθηκε στη Γλασκώβη το 1961 και σπούδασε μαθηματικά. Είναι αρχισυντάκτης της φιλολογικής σελίδας της εφημερίδας «Scotland on Sunday» και θεωρείται από τους βασικούς εκφραστές του βρετανικού μεταμοντερνισμού. Στην Ελλάδα κυκλοφορούν επίσης τα μυθιστορήματά του Μουσική, σε ξένη γλώσσα, Ο κύριος Μι και Η αρχή του Ντ’ Αλαμπέρ.

Η υπόθεση ανελίσσεται έχοντας στο ρόλο του κεντρικού ήρωα τον δειλό χαρτογράφο Σενκ, ο οποίος αναζητά τον μίτο της αλήθειας. Η Εστρέλα , η όμορφη βιογράφος που ερωτεύεται, αποτελεί το δόλωμα που τον φέρνει στο επίκεντρο μιας πλεκτάνης. Στην αγωνιώδη προσπάθειά του να την κερδίσει αναλαμβάνει να αποκαλύψει τι βρίσκεται πίσω από το αινιγματικό και μυστηριώδες όνομα Πφιτς, να εξιχνιάσει έναν φόνο, που αποδεικνύεται ότι δεν έγινε ποτέ και ανήκει σε ένα δεύτερο μυθοπλαστικό και εικονικό επίπεδο.

Η ονειρική αλλά και επικίνδυνη Εστρέλα, το είδωλο του ιδανικού αναγνώστη, αποτελεί το ομολογημένο αντικείμενο του πόθου του Σενκ και όλων των επίδοξων συγγραφέων. Την ερωτεύονται, την διεκδικούν με μανία, τρελαίνονται γι αυτήν.

Και οι δυο, επινοήσεις που παίρνουν σάρκα και οστά από την πίστη και την αθωότητα του αναγνώστη που ταξιδεύει κι αυτός στο Ράινστατ τη μυθική πόλη της λογοτεχνίας, τη μηχανή της φαντασίας όπου στο τέλος ήρωες και συγγραφείς, υψώνονται πανηγυρικά προς τον ουρανό με προορισμό τη μεγάλη Βιβλιοθήκη σαν την Commedia dell’ Αrte του Σαγκάλ.

Η αμφισβήτηση του γνωστικού υποκειμένου, η αντίληψη ότι η αφήγηση είναι μια κατασκευή, είναι από τις βασικές συντεταγμένες της αμφιλεγόμενης και ολισθηρής έννοιας του μεταμοντερνισμού. «Στα βιβλία μου υπάρχουν πολλά παιχνίδια με τα πρόσωπα, το υποκείμενο και τον ήρωα. Από βιβλίο σε βιβλίο το εγχείρημα συμπληρώνεται». Κινούμενος μακράν του ρεαλισμού ο Κρούμεϋ υπονομεύει τις αφηγηματικές συμβάσεις και την ψευδαίσθηση της πραγματικότητας. Παρατηρούμε, λοιπόν, τις συνεχείς διερωτήσεις για την ταυτότητα του αφηγηματικού εγώ. «Ο άνθρωπος που ακουμπάει μια πένα σε μια σελίδα, δεν είναι παρά ένας δίαυλος ιδεών», «ένα ποτάμι μέσα από το οποίο κύλησαν γεγονότα», «Πού, λοιπόν, εδρεύει ο εαυτός;». Το βιβλίο μέσα στο βιβλίο, τα πολλαπλά υποκείμενα της γραφής δημιουργούν ένα παιχνίδι αντικατοπτρισμών και εικονικής πραγματικότητας. Η αυτοαναφορικότητα της αφήγησης αναζητά την επίγνωσή της, ο στοχασμός της γραφής ψηλαφεί την οντολογία της, συνειδητοποιεί τα όρια και την αδυναμία της να κυκλώσει αποτελεσματικά και εφ’ άπαξ τον πραγματικό κόσμο των βιωμάτων, να τον εκλογικεύσει, να τον αποδώσει στο χαρτί. «Θα μπορούσαμε να δούμε τη γλώσσα σαν μια παγίδα που στήνουμε με την ελπίδα να συλλάβουμε κάτι που, ωστόσο, πάντα θα μας ξεφεύγει».

Η ετικέτα του μεταμοντέρνου, όπως και κάθε αισθητικό ρεύμα, δεν καθαγιάζει ούτε δίνει αυτομάτως πιστοποιητικά ποιότητας. Αν το Πφιτς χαρακτηρίζεται πετυχημένο είναι γιατί κατορθώνει να ισορροπεί χρησιμοποιώντας στοιχεία από την παράδοση, δοκιμάζοντας τολμηρές ελευθερίες σε ένα διαρκές παιχνίδι των μορφών. Το μυθιστόρημα γίνεται η κοίτη μέσα στην οποία συγκλίνουν λογοτεχνικά είδη όπως θρίλερ, ο φιλοσοφικός στοχασμός, το πικαρέσκ και ποικίλες φωνές από την ιστορία της λογοτεχνίας. Το Πφιτς φαίνεται να συνομιλεί από τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες και τον Ζακ το Μοιρολάτρη του Ντιντερό μέχρι τις Αόρατες πόλεις Ίταλο Καλβίνο και τον Μπόρχες, ο οποίος επανέρχεται επίμονα στις σελίδες του. Η εμμονή του υποκειμένου της γραφής ότι είναι χαρακτήρας στην ιστορία ή στο όνειρο κάποιου άλλου παραπέμπει αυτούσια σχεδόν στα Κυκλικά ερείπια.

Ακόμη και πίσω από παιγνώδεις ή αθώες προτάσεις όπως «το Ευρετήριο των Ευρετηρίων Στα Οποία Δεν Περιλαμβάνονται τα Ίδια» κρύβονται έννοιες από τη θεωρία των συνόλων οι οποίες κλόνισαν τα θεμέλια των μαθηματικών και οδήγησαν στη επανατοποθέτησή τους.

Την πολύ καλή μετάφραση, όπως επίσης το πλούσιο και διεισδυτικό επίμετρο, υπογράφει ο Αχιλλέας Κυριακίδης με τη δόκιμη θητεία στον Μπόρχες και άλλα σημαντικά έργα της ξένης πεζογραφίας.

ΑΥΓΗ 4.7.04

info:

Ομιλία του Andew Crumey στη Βιβλιοθήκη του Ελληνοαμερικανικού Εκπαιδευτικού Ιδρύματος, 24.2.2003

Andrew Crumey: Συνέντευξη στη Λώρη Κέζα, Βήμα, 9.3.2003

Andrew Crumey: Συνέντευξη, Ελευθεροτυπία, 24.11.2006

Andrew Crumey, Συνέντευξη, THE INDEPENDENT, 9.4.2006

Αγγελική Παπαδοπούλου- Ο κύριος Μι, Βήμα, 27.1.2002

Σοφία Νικολαϊδου, Ο κύριος Μι, Νέα, 20.4.2002

http://www.crumey.toucansurf.com/