Λογοτεχνία και παραλογοτεχνία

Το βιβλίο του Παναγιώτη Μουλλά «Ο χώρος του εφήμερου. Στοιχεία για την παραλογοτεχνία του 19ου αιώνα», εκδόσεις Σοκόλη, αν και αναφέρεται στον προηγούμενο αιώνα έχει ορισμένες καίριες επισημάνσεις και για τη σημερινή λογοτεχνική πραγματικότητα.

Τις τελευταίες δεκαετίες η πεζογραφία όχι μόνον εκτόπισε την ποίηση στις προτιμήσεις του αναγνωστικού κοινού αλλά καθορίζεται και από τις απαιτήσεις του. «Δεν είναι πια τόσο οι συγγραφείς, οι ιδέες ή τα ρεύματα που έχουν τον πρωταρχικό ρόλο όσο η ανταπόκριση του κοινού.» (Δ. Τζιόβας). Γι αυτό οι περισσότεροι συγγραφείς ολοένα και περισσότερο σπεύδουν να θυσιάσουν στο Θεό της αγοράς και να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις του. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι συγκεκριμένα βιβλία που κινούνται στα όρια της παραλογοτεχνίας και τα οποία η κριτική θέτει πανηγυρικά στο περιθώριο, κυριαρχούν στις προτιμήσεις του κοινού -όπως αποτυπώνονται στα ευπώλητα - με δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες πωλήσεις.

Ο χρόνος βέβαια θα κάνει τη δουλειά του και θα αποδώσει δικαιοσύνη εντάσσοντας τα σημαντικά στο λογοτεχνικό κανόνα και ρίχνοντας τα υπόλοιπα στη χωματερή της λήθης. Ωστόσο, επειδή ο χρόνος αργεί και η λογοτεχνία δεν χωρίζεται από την παραλογοτεχνία με σινικά τείχη αφού τα όρια συγχέονται, είναι χρήσιμο να δούμε δυο εξαιρετικές παρατηρήσεις του Παναγιώτη Μουλλά οι οποίες μας βοηθούν για να βάλουμε σε μια τάξη όλον τον σημερινό πεζογραφικό κυκεώνα.

Ποια είναι λοιπόν τα γνωρίσματα της παραλογοτεχνίας;
«Υπέρβαση κάθε εκφραστικής αγωνίας ή φροντίδας· έλλειψη δισταγμού, επιλογής, διορθωτικής επεξεργασίας· γραφή διαφανής, τυποποιημένη, ουδέτερη· προσωπικό ύφος αδιάφορο, με προκατασκευασμένα μέσα, στερεότυπη γλώσσα, κοινά επίθετα, χιλιομεταχειρισμένες εικόνες, κοινότοπες εκφράσεις. Ό,τι για τη λογοτεχνία αποτελεί ουσία, βασική επιδίωξη και όρο ζωής, εδώ παρακάμπτεται ως δευτερεύον και επουσιώδες».

Απεναντίας
"Στο λογοτεχνικό πεδίο (πρόσφορο στο να συνδέεται περισσότερο με τις ρήξεις παρά με τις συνέχειες) κυριαρχούν οι δυσκολίες. Ένα νέο έργο, πραγματικά νέο, δεν περιέχει μόνο δυνάμει όλα τα προηγούμενα έργα του είδους του, αλλά και τα υπερβαίνει στο σύνολό τους, δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, τα υπερακοντίζει και τα υπερνικά. Δεν αναπαράγει ένα στατικό ύφος, επιβάλλει το ύφος του. Δεν απευθύνεται σε δεδομένο κοινό, δημιουργεί το κοινό του.»

1. Κώστα Γ. Παπαγεωργίου: Ένα πεδίο γόνιμου διαλόγου, Αυγή , 23.12.2007
2. Νίκου Μαυρέλου: Τα όρια της (παρα)λογοτεχνικής γραφής, Αυγή 16.12.2007
3. Παναγιώτης Μουλλάς: Συνέντευξη στον Κώστα Βούλγαρη, Μέρος α' Αυγή 23.12.2007

4. Παναγιώτης Μουλλάς: Συνέντευξη στον Κώστα Βούλγαρη, Μέρος β'Αυγή 23.12.2007


Στην καινούργια ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ κριτική του Θανάση Μαρκόπουλου για τον «Καθρέφτη και το Πρίσμα»

"Ο Καραγιάννης ελέγχει εξαρχής την αφήγηση. Χωρίς πολύπλοκους μύθους και με στραμμένη την προσοχή στο ουσιώδες, καταφέρνει να αναδείξει τις εποχές των συμβάντων αλλά και τα εσωτερικά τοπία των ηρώων. Μικροπερίοδος λόγος, χιούμορ διακριτικό, λεπταίσθητη ειρωνεία, σχόλια για την ίδια τη γραφή, άνεση αφηγηματική, είναι τα χαρακτηριστικά της γραφής του."

Ολόκληρη η κριτική είναι εδώ: ΑΦΗΓΗΤΕΣ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝ

Πάνω σ' έναν ξένο στίχο...

Η εποχή της υποψίας

(Κάτω τα καλά βιβλία!)

Ομολογώ ότι, αν και πολλές φορές διαφωνώ, εκείνο που μου αρέσει στον Δημοσθένη Κούρτοβικ είναι οι διεισδυτικές του παρατηρήσεις, η σφαιρική κατόπτευση του νεοελληνικού λογοτεχνικού τοπίου. Βεβαίως, επειδή είναι γενικές ενέχουν τον κίνδυνο του σφάλματος καθώς το λογοτεχνικό ρευστό μεταλλάσσεται συνεχώς, αλλά αυτό είναι το αναγκαίο τίμημα όταν θέλεις να περιγράψεις τη δυναμική των πραγμάτων τη στιγμή που διαμορφώνονται.

Αφορμή για τις σκέψεις αυτές αποτέλεσαν οι ερεθιστικές παρατηρήσεις του με τον εύγλωττο τίτλο «Κάτω τα καλά βιβλία!»

«Σχεδόν ποτέ δεν μας μεταδίνεται η αίσθηση πως ένα βιβλίο αποτέλεσε πρόκληση για τον κριτικό, πως τον αναστάτωσε κι έβαλε σε δοκιμασία τα παγιωμένα κριτήριά του, πως ανάγκασε τη σκέψη του να κινηθεί σε καινούργια μονοπάτια. Σχεδόν ποτέ δεν θα διαβάσουμε για ένα βιβλίο ότι μας αποκαλύπτει κάτι που δεν είχαμε σκεφτεί ή δεν είχαμε συνειδητοποιήσει ή δεν τολμούσαμε να παραδεχτούμε ή ότι μας παρουσιάζει κάτι που (νομίζαμε πως) ξέρουμε σε καινούργιο φως. Σχεδόν ποτέ δεν μαθαίνουμε γιατί ένα βιβλίο πρέπει να μας απασχολήσει πέρα από το ότι είναι «καλό».

Τα καλά βιβλία είναι σαν τα καλά παιδιά: φρόνιμα, υπάκουα, επιμελή, συμβατικά (ακόμα και στα παιχνίδια ή τα καλαμπούρια τους, που αποδέχονται τα κυρίαρχα πρότυπα) και, εννοείται, αφόρητα βαρετά. Όπως τα καλά παιδιά, έτσι και τα καλά βιβλία δεν αμφισβητούν ουσιαστικά τον κόσμο στον οποίο πρόκειται να ενταχθούν και, ακόμα και όταν δυσφορούν γι' αυτόν, το εκφράζουν με τρόπους προαποφασισμένους, εγκεκριμένους και υπαγορευμένους από αυτόν ακριβώς τον κόσμο. Δεν έχουν εκείνη την τρέλα, εκείνη την απρόβλεπτη, παρεκκλίνουσα ή παραβατική συμπεριφορά που μπορεί και να δείχνει υγεία.

Χωράει αρκετή συζήτηση γύρω από το αν τα καλά βιβλία πράγματι δεν είναι τίποτε άλλο από καλά ή αν έτσι τα προσλαμβάνουν σήμερα το κοινό και η κριτική. ΄Ο, τι από τα δυο και αν συμβαίνει, εμείς που αγαπάμε με πάθος το βιβλίο κι εξακολουθούμε να πιστεύουμε στη σπουδαιότητά του είναι καιρός ν' αναφωνήσουμε: κάτω τα καλά βιβλία!»(ΝΕΑ 13.1.2007) Δ. Κούρτοβικ

Όντως ενώ υπάρχουν πολλά καλά βιβλία δεν υπάρχει κάτι που να ξεχωρίζει ή να μας συγκλονίζει. Θέλοντας, όμως, να προεκτείνω το συλλογισμό του πρέπει να πω ότι το φαινόμενο το οποίο περιγράφει δεν περιορίζεται μόνο σε αναγνώστες και κριτικούς, αλλά διαποτίζει την κοινωνία. Φοβάμαι ότι, ακόμη κι αν υπάρξει τέτοιο βιβλίο, είναι πιθανόν να το μην το πάρουμε είδηση, γιατί δεν είμαστε έτοιμοι να το δεχτούμε. Πιστεύω ότι μέχρι τη δεκαετία του ’70 η κοινωνία ήταν πρόθυμη να αναγνωρίσει «αλήθειες» και μεγάλα ονόματα στη λογοτεχνία, στην πολιτική, στις επιστήμες, στη θεωρία. Οι βιβλιοθήκες μας είναι γεμάτες από ονόματα τα οποία έλαμψαν στο λογοτεχνικό ή επιστημονικό στερέωμα για να ξεθωριάσουν μετά από μερικά χρόνια. Μας λείπουν όχι μόνο οι μεγάλοι λογοτέχνες, αλλά και οι μεγάλοι στοχαστές, οι μεγάλοι μουσικοί, οι μεγάλες ιδεολογίες. Νομίζω ότι είναι το τέλος των μύθων με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Σήμερα ζούμε, για να χρησιμοποιήσω τον παλαιό όρο της Nathalie Sarraute, στην «εποχή της υποψίας». Ο χαρακτηρισμός είναι εύστοχος και περιγράφει όχι μόνο την καχυποψία του αναγνώστη, αλλά και την επιφύλαξη που επικρατεί στην κοινωνία απέναντι σε ιδέες, σε «αλήθειες» και αυθεντίες. Δεν είναι μόνο η χρεοκοπία των ιδεολογιών, αλλά, επιπλέον, μια διάχυτη ηθική αμφιβολία αφού ακόμη και το «ιδιωτικό όραμα», το οποίο είχε αντικαταστήσει κάποτε τις ιδεολογίες, έχει δώσει τη θέση του στην «αναγνωρισιμότητα» και στο life style. Ακόμη και τα κινήματα των άλλοτε οργισμένων νέων αναλώνονται στην υπεράσπιση των κεκτημένων και της καθεστηκυίας τάξης. Εν τέλει, θα έλεγα ότι μας λείπουν όχι μόνο τα πρωτότυπα βιβλία, αλλά, επίσης, η αθωότητα και οι ζωτικές αυταπάτες.

Ολόκληρο το κείμενο: "Κάτω τα καλά βιβλία!"- Δ. Κούρτοβικ, ΝΕΑ 13.1.2007