Ο δυτικός Παπαδιαμάντης

Το κείμενο αυτό είναι από το πασχαλινό αφιέρωμα της Αυγής και αποτελεί περίληψη της ανακοίνωσής μου στο Γ' Διεθνές Συνέδριο για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη που πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβρη του 2011 στη Σκιάθο. Προσπαθεί -κόντρα στην ερμηνευτική γραμμή του Ζήσιμου Λορεντζάτου και τα έως τώρα σχήματα πρόσληψης του έργου του- να αναδείξει την ευρωπαϊκή πλευρά του η οποία θεμελιώνεται μέσα από το τεράστιο μεταφραστικό έργο που μας παρέδωσε.

Γιάννης Ψυχοπαίδης

Τα τελευταία χρόνια, έρχεται με ένταση στην επιφάνεια το τεράστιο και ανεξερεύνητο μεταφραστικό έργο του Παπαδιαμάντη. Ωστόσο, ένα σημαντικό ζήτημα που εύλογα ανακύπτει είναι η ανίχνευση αναλογιών και επιδράσεων από τις μεταφράσεις στο έργο του. Ποιος είναι, όμως, ο λογοτεχνικός ορίζοντας του Σκιαθίτη συγγραφέα στη δεκαετία του 1880, όταν κάνει τη στροφή του στο διήγημα; Και τι αποτελεί λογοτεχνική αξία τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Ασφαλώς, πρόκειται για μια μεταιχμιακή δεκαετία. Το παλιό πεθαίνει και το καινούριο δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Ο ρομαντισμός και το ιστορικό μυθιστόρημα του παρελθόντος μοιάζουν ξεθωριασμένα και εκθρονίζονται. Το πνεύμα της αλλαγής έρχεται μέσα από τις σελίδες του Ραμπαγά. Ο Βίκτωρ Ουγκώ, ο Ζολά, ο Μωπασσάν, κάνουν αισθητή την παρουσία τους, με διηγήματα, μυθιστορήματα και αφιερώματα. Τα εισαγόμενα λογοτεχνικά ρεύματα αποτελούν την καινούρια πρόκληση και το νέο μέτρο.

Νίκος Εγγονόπουλος

Πόσο επηρέασαν αυτά τον Παπαδιαμάντη; Εδώ εγείρεται ένα σημαντικό ερώτημα. Πώς μετράμε, άραγε, την επίδραση; Ο προσφιλέστερος τρόπος είναι εκείνος του φιλολογικού ντετέκτιβ, με την κατά γράμμα παράλληλη ιχνηλάτηση Παπαδιαμαντικών κειμένων και μεταφράσεων, για την αναζήτηση συγκλίσεων. Όμως, οι επιδράσεις δεν καταγράφονται πάντα ανάγλυφα στις γραμμές των κειμένων. Ο Ζολά είναι ο καθρέφτης στον οποίο οι νέοι της δεκαετίας του ’80 θα δουν καθαρά να συντρίβονται οι ρομαντικές αυταπάτες. Το είδωλο της λογοτεχνίας που πεθαίνει μοιάζει άσχημο και καχεκτικό. Ο ρεαλισμός φαντάζει γεμάτος γοητεία και υποσχέσεις. Η Νανά και ο Ζολά αποτελούν αυτό που ο Τ. Khun ονομάζει στη «Δομή των επιστημονικών επαναστάσεων», «αλλαγή παραδείγματος». Αυτή όμως, η πιο σημαντική επίδραση, αφού αναπροσανατολίζει τους συγγραφείς σε μια εντελώς αντίθετη κατεύθυνση, καταγράφεται πρωτίστως στη συνείδηση τους, στον τρόπο σκέψης, για να διυλιστεί σταδιακά σε λέξεις και κείμενα.

H εγκατάλειψη του ιστορικού μυθιστορήματος από τον Παπαδιαμάντη, η στροφή του 1887, με την επιλογή του διηγήματος, συνιστά κατ’ αρχήν μια σιωπηρή αποκήρυξη της μίμησης των παλαιών προτύπων. Την έμμεση ομολογία πίστης στον ρεαλισμό, με την ανάδειξη της εμπειρίας ως προνομιακού υλικού της αφήγησης, νομίζω θα πρέπει σε μεγάλο βαθμό να την αποδώσουμε στο πνεύμα της Εστίας, αλλά και στην αλλαγή παραδείγματος που είχε συντελεστεί. Με την επιστροφή από το ιστορικό παρελθόν στον παρόντα χρόνο, θα αναζητήσει το γηγενές οικείο ήθος και θα κερδίσει την αυθεντικότητα που του έλλειπε. Παρ’ όλα αυτά, στο βάθος, δεν παύει να είναι μια κίνηση που απηχεί όσα συντελούνταν στην Ευρώπη, με τη μετάβαση από τον ρομαντισμό στον ρεαλισμό. Η μεγάλη άρνησή του δεν παύει να είναι ένας συντονισμός με έναν ιδιότυπο λογοτεχνικό κοσμοπολιτισμό, με ό,τι θεωρούνταν πια στην Ευρώπη λογοτεχνική αξία.

Ο ίδιος βέβαια έχει αρνηθεί το πνεύμα του κοσμοπολιτισμού. Αλλά η γνωστή άρνησή του σχετικοποιείται από το γεγονός ότι τον επιτρέπει, «χάριν πολυτελείας» όπως γράφει, για όσα έθνη έκτισαν τη μεγάλη τους πατρίδα. Για τον εαυτό του επιλέγει να είναι βαθιά ελληνοπρεπής. Όμως, και στη Φόνισσα βλέπουμε να κάνουν διακριτικά την εμφάνισή τους, κάτω από τις γραμμές, οι επιδράσεις ενός λογοτεχνικού κοσμοπολιτισμού που είχε ξορκίσει.

Με την «οργισμένη αντάρτισσα απέναντι στο Θεό», οι διαστάσεις του κακού έχουν πάρει θεμελιακές διαστάσεις. Είναι σε τέτοια μεγέθη, που δεν συνάδουν με την προγραμματική δέσμευση του Λαμπριάτικου Ψάλτη, ότι θα υμνεί μετά λατρείας τον Χριστό, και μπορούν να κατανοηθούν καλύτερα κάτω από τον ορίζοντα που ήδη διαμόρφωσε ο νατουραλισμός. Βρισκόμαστε πια στα 1903. Έχουν μεσολαβήσει Οι άθλιοι των Αθηνών του Κονδυλάκη, ο Ζητιάνος του Καρκαβίτσα και γενικότερα αυτό που αποκαλείται κριτικός ρεαλισμός. Νομίζω, ότι ένας προσεκτικός παρατηρητής θα μπορούσε να ανιχνεύσει τις συνέπειες των «κακών συναναστροφών», των ξένων αναγνωσμάτων και μεταφράσεων, τα οποία μεταθέτουν συνεχώς το κέντρο βάρος του λογοτεχνικού ορίζοντα του Παπαδιαμάντη, αλλά και της λογοτεχνικής Αθήνας της εποχής, από την ηθογραφία σε μια λογοτεχνία η οποία, υπό την επίδραση του νατουραλισμού ή του Ντοστογιέφσκι, αποφασίζει να θέσει τα δάκτυλα επί των τύπων των ήλων του κακού.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Η ευρωπαϊκή θητεία ενός ακραιφνούς έλληνα

Ν. Δ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ
ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΥ
«Ο Παρδαλός Συρικτής της Εμλίνης»
Για τον μεταφραστή Παπαδιαμάντη
εκδ. «ΝΕΦΕΛΗ», Αθήνα 2007, σελ.125

Πριν από δεκαπέντε περίπου χρόνια ο μεταφραστής Παπαδιαμάντης ήταν κοινή φιλολογική πεποίθηση, αλλά από το τεράστιο και ανεξερεύνητο έργο του υπήρχε μόνον ένα αχνό περίγραμμα το οποίο διέγραφαν, κυρίως, ο κατάλογος του Κατσίμπαλη και του Βαλέτα. Τα τελευταία χρόνια η αφηρημένη ιδέα άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά, φέρνοντας στην επιφάνεια μια καταποντισμένη Ατλαντίδα. Ήδη, εκτός από τις διάσπαρτες μεταφράσεις, κυκλοφορούν σε αυτοτελείς τόμους έργα των Ντοστογιέφσκι, Τσέχωφ, Γκυ ντε Μωπασσάν, Αλφόνσου Ντωντέ, Χαρτ Μπρετ, Χώλλ Κέιν, Αλφρέδου Κλάρκ, Φρειδερίκου Φάρραρ κ.ά.

«Ο Παρδαλός Συρικτής της Εμλίνης», δέκατος τόμος ήδη στη σειρά «Οι νεώτεροι για τον Παπαδιαμάντη», είναι η συναγωγή είκοσι ενός κειμένων, του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου και της Λαμπρινής Τριανταφυλλοπούλου, πρωταγωνιστών αυτής της μαραθώνιας πορείας. Δημοσιευμένα σε εφημερίδες και περιοδικά, από το 1992 έως το 2006, καταγράφουν τα βήματα αλλά και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν στην προσπάθεια για την αποκάλυψη και αποκατάσταση του έργου. Δεν πρόκειται για ψυχρή επιστημονική εργασία αλλά για έργο ζωής με το οποίο ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος έχει συνδέσει το όνομά του. Για τον χαλκέντερο φιλόλογο η σπουδή πάνω στο παπαδιαμαντικό έργο έχει υπερβεί την τριακονταετία, ενώ η Λαμπρινή έχει τη δική της συνεισφορά, καρπός της οποίας αποτελεί στον παρόντα τόμο, μεταξύ άλλων, και ο κατάλογος με τις είκοσι μία άγνωστες και σχεδόν άγνωστες μεταφράσεις του Παπαδιαμάντη.

Έκτυπη είναι στο βιβλίο η ψυχική μετοχή με τις απορίες, τις αμφιβολίες ή τον ενθουσιασμό και τις συγκινήσεις σε κάθε βήμα, καθώς είναι πολλαπλές οι δυσκολίες και τα ερωτήματα που ανακύπτουν.
Μια μεγάλη ομάδα κειμένων αναζητά τα τεκμήρια με τα οποία ο μελετητής καλείται να προσγράψει στον συγγραφέα κάποιες από τις πολυάριθμες ανυπόγραφες μεταφράσεις. Εδώ, η τριβή με το έργο αποδεικνύεται πολύτιμη, αφού η ανίχνευση γίνεται με τα γλωσσικά κριτήρια, τα οποία συγκροτούν την παπαδιαμαντική συγγραφική ταυτότητα. Παρακολουθούμε τις περιπλανήσεις των μελετητών στα λεξικά και στα αρχαία κείμενα από τον Όμηρο μέχρι τον Αθήναιο για την θεμελίωση της καταγωγής και της πατρότητας λέξεων και φράσεων, οι οποίες εξέχουν από το μεταφρασμένο κείμενο (κυλινδηθμός, εγκεκορδυλημένος, μαλθάκαι, ψιθύρω τη φωνή κ.ά.) και με μια παράξενη αλχημεία κάνουν τη γλώσσα να κυματίζει και να γοητεύει.

Μια άλλη ομάδα κειμένων διερευνά τη «μεταφραστική ηθική». Ο Σκιαθίτης διηγηματογράφος φαίνεται να σιωπά γύρω από το θέμα, αλλά η γλώσσα των μεταφράσεών του αποκαλύπτεται με την ίδια επάρκεια εκείνης των διηγημάτων του. Οι γραμματικές και οι έως αυθαιρεσίας μεταφραστικές ελευθερίες σε αρκετές περιπτώσεις υπερβαίνουν ευεργετικά το πρωτότυπο. Δεν είναι λίγες οι φορές στις οποίες πλειοδοτεί με προσθήκες φράσεων ή εκκλησιαστικών στίχων -«φόβος και τρόμος επέπεσε τη κτίσει»- που εξελίσσονται σε κοινούς τόπους και οδόσημα στην πορεία για τη γνησιότητα παπαδιαμαντικών μεταφράσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των λύσεων τις οποίες υιοθετεί, αλλά και της δεινότητας της γραφίδας του, αποτελεί το backwards στον Μαξιώτη του Χώλλ Κέιν, το οποίο μεταφέρει στα ελληνικά με πέντε ελληνικά συνώνυμα: οπισθοβαστούσα, οπισθοφανώς, με τα νώτα, με τα πισινά, οπισθοβατεί.

Οι ποικίλες ερμηνείες στη διάρκεια ενός αιώνα αποδεικνύουν τη γονιμότητα του παπαδιαμαντικού κειμένου. Ο αναγνωστικός ορίζοντας, τον οποίο διαμόρφωσε η κριτική, περιλαμβάνει μια μεγάλη κλίμακα εκδοχών από την ρωμέϊκη λαϊκή ψυχή του Ξενόπουλου έως τον αναγεννησιακό Παπαδιαμάντη της αρχής του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος του Λάκη Προγκίδη, όπως εξαντλητικά καταγράφει η Γ. Φαρίνου- Μαλαματάρη στην «Εισαγωγή στην πεζογραφία του Παπαδιαμάντη»

Ωστόσο, όσο αποκαλύπτεται το τεράστιο μεταφραστικό του έργο, μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε την εικόνα του. Μοιάζει αρκετά ειρωνικό ότι ο «άγιος» των γραμμάτων, το έργο του οποίου θεωρείται ότι εκφράζει την ουσία ενός ελληνικού τρόπου ζωής και αίσθησης των πραγμάτων, έστω και καταναγκαστικά, μεταφράζει και μας εισάγει στην πρωτοπορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας της εποχής του. Όσο κι αν η μετάφραση γινόταν για βιοποριστικούς λόγους, όσο κι αν ο ίδιος δήλωνε ότι δεν μοιάζει με τον Πόε, τον Ντίκενς ή τον Σαίξπηρ, ποιος θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι οι ρίζες τού έργου του δεν βρήκαν ασυνείδητα πρόσφορο έδαφος στις χιλιάδες μεταφρασμένες σελίδες του Μωπασσάν ή του Τσέχωφ; Ή όπως γράφει ο Μ. Χαλβατζάκης «Πώς όμως θα μπορούσε να απαλλαχτεί από την επιρροή του Ντοστογιέφσκι εκείνος που τον μετέφρασε;»

Έγκαιρα ο Παλαμάς και ο Άγρας είχαν συσχετίσει τη διηγηματογραφία του με τον νατουραλισμό, ενώ η Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού ερευνά τις θεματικές συγκλίσεις του με το έργο του Μωπασσάν. Οι περιθωριακοί τύποι της ζωής του χωριού, οι οποίοι εισάγονται και στη λογοτεχνία μας ως κεντρικοί ήρωες με τον Παπαδιαμάντη, και οι περιγραφές της φύσης αποτελούν κεντρικά μοτίβα του Γάλλου συγγραφέα και της νατουραλιστικής θεματικής. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η ίδια, ο συμβολισμός και η ποίηση είναι οι λογοτεχνικές πρακτικές με τις οποίες ο Παπαδιαμάντης, υπερβαίνει τον νατουραλισμό και συναντά τον ουμανιστικό λυρισμό του Τσέχωφ, θέτοντας το ερώτημα αν πρόκειται για απλή αναλογία ή επίδραση.

Ο Μ. Χαλβατζάκης επισημαίνει σοβαρές αναλογίες ανάμεσα στη «Φόνισσα» και στο «Έγκλημα και τιμωρία» και διερευνά όλες τις φάσεις της ψυχολογικής πορείας της Φραγκογιαννούς, από το σχηματισμό της ιδέας το φόνου έως την πραγματοποίησή της παράλληλα με τον Ρασκόλνικωφ.
Σημαντικές υποδείξεις κάνει και ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος: «Εξ ίσου ακατακρίτως κλέβει για λογαριασμό του πεζογράφου Παπαδιαμάντη τα λαλαρίδια των μεταφραζομένων, που τα βλέπεις ξαφνικά να γίνονται ζαφείρια στα δικά του διηγήματα. Όποιος διαβάσει την τελευταία σελίδα του Αμερικανού Μοντεχρίστου, του Ιουλ. Χώθορν θα καταλάβει πώς εξαγιάζεται η κλοπή» γράφει στο εναρκτήριο κείμενό του.

Προκύπτει, λοιπόν, ότι δεν ήταν ένας ανυποψίαστος «επαρχιώτης», ένα καλλιτεχνικό «ναυάγιο» της ελληνική ενδοχώρας, αλλά εκείνος που δεξιώθηκε τα πιο ανήσυχα πνεύματα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Ακόμη και η δήλωσή του ότι δεν μοιάζει με αυτά, προϋποθέτει την επαφή και τον διάλογο μαζί τους. Εκείνη τη βαθιά γνώση, η οποία διαπέρασε όλα τα κύτταρά του. «Ο λιχανός της δεξιάς μου έχει δαρμούς και πόνους, και τα δύο άλλα δάκτυλα πάσχουσι σκλήρυνσιν του δέρματος. Η μέση μου πονεί» γράφει στον φίλο του Γιάννη Βλαχογιάννη, που τον πιέζει για την ταχεία διεκπεραίωση της μεταφραστικής του εργασίας.

Το ζήτημα δεν έχει λήξει ακόμη και χρειάζεται περαιτέρω έρευνα. Το πρόβλημα του μεταφραστή Παπαδιαμάντη ουσιαστικά τέθηκε τη δεκαετία του 1980, ενώ παρά το πλήθος των μεταφράσεων που ήρθαν στο φως είμαστε, όπως επισημαίνουν οι μελετητές, ακόμη στα εύκολα. Φαίνεται, πάντως, και από τις άλλες κορυφές του 19ου αιώνα – Σολωμός, Ροΐδης, Βιζυηνός - ότι αυτό το οποίο περιγράφεται ως «ελληνικότητα», σε πείσμα όσων την επικαλούνται, διαμορφώθηκε υποδόρια μέσα από συνεχείς ωσμώσεις με την ευρωπαϊκή λογοτεχνική πραγματικότητα.

ΑΥΓΗ 11.11.07